Parlament Europejski jest dziś jedyną instytucją Unii Europejskiej, której skład jest wyłaniany w wyborach bezpośrednich. Ale nie zawsze tak było. Początkowo przedstawicieli do Zgromadzenia, czyli poprzednika dzisiejszego Parlamentu, delegowały kraje członkowskie. Historia Parlamentu Europejskiego sięga lat 50. XX wieku i traktatów założycielskich.
Zgromadzenie składało z przedstawicieli parlamentów delegowanych przez kraje tworzące Europejską Wspólnotę Węgla i Stali (EWWiS): Francję, RFN, Włochy, Belgię, Holandię i Luksemburg. Wspólne Europejskie Zgromadzenie Parlamentarne dla trzech Wspólnot: EWWiS, Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej i Euratomu powstało dopiero w 1958 roku. Nazwa Parlament Europejski obowiązuje natomiast od 1962 roku. W 1979 roku obywatele Wspólnoty po raz pierwszy mieli okazję wybrać swoich przedstawicieli do Parlamentu w bezpośrednich wyborach. Ostatni raz mieszkańcy 27 już państw członkowskich wybierali europosłów w czerwcu zeszłego roku.
Początkowo Zgromadzenie miało jedynie kompetencje doradcze. Jednak przez ostatnich 50 lat kolejne traktaty znacznie zwiększały kompetencje unijnego Parlamentu. Traktat Lizboński, obowiązujący od 1 grudnia 2009 roku, przyznał Parlamentowi Europejskiemu prawo współdecydowania z Radą UE w ponad 40 nowych dziedzinach.
Zgromadzenie zostało powołane na mocy Traktatu ustanawiającego Europejską Wspólnotę Węgla i Stali, który wszedł w życie w 1952 roku. Początkowo Zgromadzenie liczyło 78 przedstawicieli delegowanych przez sześć krajów tworzących EWWiS - Francję, Republikę Federalną Niemiec, Włochy, Belgię, Holandię i Luksemburg.
Jakościowa zmiana nastąpiła w 1957 roku, kiedy sześć państw zgodziło się na poszerzenie współpracy i utworzenie Europejskiej Wspólnoty Gospodarczej (EWG) z unią celną, wspólnymi politykami i wspólnym rynkiem, na którym obowiązuje wolność przepływu osób, usług, towarów i kapitału. Liczące 142 członków Zgromadzenie Parlamentarne, wspólne dla EWWiS, EWG i Euratomu powołano na podstawie Traktatów Rzymskich z 1957 roku. Od 1962 roku obowiązuje nazwa Parlament Europejski.
Aż do pierwszych bezpośrednich wyborów w 1979 roku, posłów do PE delegowały parlamenty poszczególnych państw członkowskich. Od tego czasu obywatele UE wybierają europosłów co pięć lat w wyborach bezpośrednich i powszechnych.
Pierwsza historyczna sesja wybranego w ten sposób Parlamentu odbyła się w lipcu 1979 roku. Przewodniczącą została wtedy francuska polityk Simone Veil, która pełniła tę funkcję przez 2,5 roku. Veil to pierwsza kobieta na czele Parlamentu od czasu utworzenia Zgromadzenia (drugą, i dotychczas ostatnią, była w latach 1999–2002 również Francuzka - Nicole Fontaine).
Wraz z kolejnymi rozszerzeniami Unii Europejskiej zwiększała się liczebność Parlamentu Europejskiego. W 2007 roku ze względu na przystąpienie do Unii Europejskich Rumunii i Bułgarii liczba europosłów wzrosła przejściowo do 785. Aktualnie na mocy Traktatu Lizbońskiego, który wszedł w życie 1 grudnia 2009 roku, liczba posłów do Parlamentu Europejskiego wynosi 750 plus 1, łącznie z przewodniczącym bez prawa głosu. Przydział posłów na państwo nie może być większy niż 96 i nie mniejszy niż 6.
Początkowo PE pełnił rolę ciała konsultacyjnego, ale wraz z wchodzeniem w życie kolejnych traktatów jego kompetencje rosły. Dziś ma szerokie uprawnienia ustawodawcze, budżetowe i dysponuje kontrolą nad innymi instytucjami europejskimi. Traktat Lizboński zwiększył - o ponad 40 nowych dziedzin - liczbę obszarów, w których PE podejmuje decyzje wspólnie z Radą UE. Parlament zyskał m.in. prawo współdecydowania z Radą o całości unijnego budżetu.
Przykładem możliwości, jakimi dysponuje unijny parlament, jest sprawa zmuszenia do ustąpienia Komisji Jacques'a Santera w 1999 roku. Dymisja 20 komisarzy była rezultatem nieprawidłowości finansowych wykazanych przez parlamentarną Komisję Kontroli Budżetowej.
Kolejny raz europosłowie zademonstrowali swą siłę w 2004 roku, gdy sprzeciwili się kandydaturze włoskiego polityka Rocco Buttiglione nominowanego na wiceprzewodniczącego KE i komisarza ds. sprawiedliwości, wolności i bezpieczeństwa. Zasiadający w PE socjaliści i Zieloni zarzucali Włochowi konserwatywne poglądy m.in. w sprawie homoseksualizmu i roli kobiet. Ostatecznie Buttiglione zrezygnował z ubiegania się o stanowisko komisarza.
Sytuacja powtórzyła się na początku 2010 roku, gdy część europosłów oskarżyła bułgarską kandydatkę na komisarza ds. pomocy humanitarnej Rumianę Żelewą o brak kompetencji i niejasne interesy finansowe. Zastąpiła ją jej rodaczka Kristalina Georgijewa.
Nową praktyką, uzgodnioną jeszcze w poprzedniej kadencji w celu unowocześnienia procedur, jest tura pytań szefów grup parlamentarnych i europosłów do szefa KE. Po raz pierwszy Jose Barroso odpowiadał na pytania europosłów w czasie sesji plenarnej w Strasburgu w październiku 2009 roku.
Parlament Europejski jest jedyną taką instytucją na świecie. Nigdzie indziej nie istnieje wyłaniany w wyborach bezpośrednich ponadnarodowy parlament, który cieszyłby się tak szerokimi uprawnieniami. Pochodzący z 28 państw członkowskich UE posłowie mówią 24 oficjalnymi językami Unii Europejskiej. Reprezentują ponad 508 milionów obywateli Unii.
Lista dotychczasowych przewodniczących Parlamentu Europejskiego:
Zgromadzenie:
- Paul Henri Spaak (Belgia) 1952-1953
- Alcide De Gasperi (Włochy) 1954
- Giuseppe Pella (Włochy) 1954-1956
- Hans Furler (RFN) 1956-1958
Zgromadzenie Parlamentarne (dla EWWiS, EWG i Euratom):
- Robert Schuman (Francja) 1958-1960<
- Hans Furler (RFN) 1960-1962
Parlament:
- Gaetano Martino (Włochy) 1962-1964
- Jean Duvieusart (Belgia) 1964-1965
- Victor Leemans (Belgia) 1965-1966
- Alain Poher (Francja) 1966-1969
- Mario Scelba (Włochy) 1969-1971
- Walter Behrendt (RFN) 1971-1973
- Cornelis Berkhouwer (Holandia) 1973-1975
- Georges Spenale (Francja) 1975-1977
- Emilio Colombo (Włochy) 1977-1979
Parlament wybierany w bezpośrednich wyborach:
- Simone Veil (Francja) 1979-1982
- Piet Dankert (Holandia) 1982-1984
- Pierre Pflimlin (Francja) 1984-1987
- Charles Henry Plumb (W. Brytania) 1987-1989
- Enrique Baron Crespo (Hiszpania) 1989-1992
- Egon Klepsch (Niemcy) 1992-1994
- Klaus Haensch (Niemcy) 1994-1997
- Jose Maria Gil-Robles (Hiszpania) 1997-1999
- Nicole Fontaine (Francja) 1999-2002
- Pat Cox (Irlandia) 2002-2004
- Josep Borrell (Hiszpania) 2004-2007
- Hans-Gert Poettering (Niemcy) 2007-2009
- Jerzy Buzek (Polska) 2009-2012
- Martin Schulz (Niemcy) 2012-2014
- Gianni Pittella (pełniący obowiązki - Włochy) 2014
- Martin Schulz (Niemcy) 2014–2017
- Antonio Tajani (Włochy) od 2017 -